રાષ્ટ્રીય ગીત 'વંદે માતરમ્': સંપૂર્ણ ઇતિહાસ, મહિમા અને પ્રોટોકોલ
બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય દ્વારા રચિત આપણું રાષ્ટ્રીય ગીત 'વંદે માતરમ્' નીચે મુજબ છે:
| રચયિતા | બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય |
| મૂળ સ્ત્રોત | નવલકથા 'આનંદમઠ' (૧૮૮૨) |
| ભાષા | સંસ્કૃત અને બંગાળી મિશ્રણ |
વંદે માતરમ્ - સરળ ગુજરાતી ભાવાર્થ
હે માતા, હું તને વંદન કરું છું! તું સારા જળવાળી (સુજલામ્), મીઠાં ફળોવાળી (સુફલામ્) અને મલય પર્વત પરથી આવતા ઠંડા પવનથી શીતળ છે. લીલાછમ ખેતરોથી શોભતી હે માતા, હું તને વંદન કરું છું.
તારી રાત્રિઓ ચંદ્રના સફેદ પ્રકાશથી ખીલી ઉઠે છે. તારી ધરતી ખીલેલા ફૂલોવાળા વૃક્ષોથી શોભી રહી છે. તું હંમેશા મધુર સ્મિત આપનારી અને મીઠી વાણી બોલનારી છે. તું સુખ આપનારી અને વરદાન આપનારી છે.
કરોડો કંઠોના ભીષણ ગુંજારવમાં અને કરોડો હાથોમાં તલવાર હોવા છતાં, હે માતા, તું અબળા કઈ રીતે હોઈ શકે? તું તો અપાર શક્તિશાળી છે, તું જ ભક્તોનો ઉદ્ધાર કરનારી અને શત્રુઓના સૈન્યનો નાશ કરનારી છે.
તું જ અમારી વિદ્યા છે, તું જ અમારો ધર્મ છે. તું અમારા હૃદયમાં રહેલી છે અને તું જ અમારા શરીરના પ્રાણ છે. અમારા હાથોમાં જે શક્તિ છે તે તું જ છે અને હૃદયમાં રહેલી ભક્તિ પણ તું જ છે. દરેક મંદિરમાં તારી જ પ્રતિમા છે.
તું જ દસ શસ્ત્રો ધારણ કરનારી માતા દુર્ગા છે, તું જ કમળ પર બિરાજતી લક્ષ્મી છે અને તું જ વિદ્યા આપનારી સરસ્વતી છે. હું તને નમન કરું છું. હે શ્યામલ વર્ણવાળી, સરળ, મધુર સ્મિતવાળી અને અલંકારોથી સજેલી માતૃભૂમિ! તું જ અમારું પાલન-પોષણ કરનારી ધરતી છે. હે માતા, હું તને વંદન કરું છું.
ખાસ નોંધ: આ ગીતમાં ભારત ભૂમિને સાક્ષાત્ દેવી સ્વરૂપે પૂજવામાં આવી છે, જે આઝાદીની લડત દરમિયાન ક્રાંતિકારીઓ માટે ઉર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત હતો.
ઐતિહાસિક વિગતો અને મહત્વ
- આઝાદીનો રણનાદ: ૧૯૦૫માં બંગાળના ભાગલા વિરોધમાં આ ગીત 'સ્વતંત્રતાનો મંત્ર' બન્યું. અંગ્રેજ સરકારે ડરના કારણે આ ગીત પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.
- પ્રથમ ગાન (૧૮૯૬): કોંગ્રેસના કલકત્તા અધિવેશનમાં રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પહેલીવાર આ ગીત લયબદ્ધ રીતે ગાયું હતું.
- રાષ્ટ્રીય ગીતનો દરજ્જો: ૨૪ જાન્યુઆરી, ૧૧૫૦ ના રોજ ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે તેને રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે માન્યતા આપી હતી.
- ક્રાંતિકારીઓની પ્રેરણા: ૧૯૦૭માં મેડમ ભીખાઈજી કામાએ જર્મનીમાં લહેરાવેલા પ્રથમ ત્રિરંગાની મધ્યમાં 'વંદે માતરમ્' લખેલું હતું.
- વિશ્વ સ્તરે લોકપ્રિયતા: ૨૦૦૨માં BBC ના સર્વે મુજબ આ ગીત વિશ્વના ટોચના ૧૦ સૌથી લોકપ્રિય ગીતોમાં બીજા સ્થાને હતું.
વિવાદો અને બંધારણીય ચર્ચાઓ
૧. મૂર્તિપૂજા: ગીતમાં માતૃભૂમિની તુલના દેવીઓ સાથે હોવાથી ઇસ્લામિક માન્યતા મુજબ મુસ્લિમ સમુદાયના અમુક વર્ગોએ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.
૨. આનંદમઠનો સંદર્ભ: નવલકથાની પૃષ્ઠભૂમિને કારણે મુસ્લિમ શાસકોના વિરોધનો તર્ક આપી વિવાદ કરવામાં આવ્યો હતો.
૩. ૧૯૩૭નું સમાધાન: રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની સલાહથી કોંગ્રેસે નક્કી કર્યું કે માત્ર પ્રથમ બે અંતરા જ ગાવામાં આવશે, કારણ કે તેમાં કોઈ ધાર્મિક ઉલ્લેખ નથી, માત્ર પ્રકૃતિ વર્ણન છે.
૪. રાષ્ટ્રગીત vs રાષ્ટ્રીય ગીત: 'જન ગણ મન' ને Anthem અને 'વંદે માતરમ્' ને Song તરીકે સમાન દરજ્જો આપી વિવાદનો અંત લાવવામાં આવ્યો.
સંગીત અને ધૂનનો ઇતિહાસ
સંગીતકારોનું યોગદાન
૧. રવીન્દ્રનાથ ટાગોર: ૧૮૯૬માં 'રાગ દેશ' પર આધારિત ગંભીર ધૂન તૈયાર કરી.
૨. પંડિત ઓમકારનાથ ઠાકુર: ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ના રોજ આકાશવાણી પર જોશીલી ધૂનમાં ગાઈને દેશને મંત્રમુગ્ધ કર્યો.
૩. એ. આર. રહેમાન: ૧૯૯૭માં 'મા તુઝે સલામ' આલ્બમ દ્વારા નવી પેઢીમાં દેશભક્તિનો નવો જુવાળ જગાવ્યો.
વિશેષતા: મોટાભાગે આ ગીત 'રાગ દેશ' અને 'કહરવા' તાલમાં ગાવામાં આવે છે.
પ્રોટોકોલ અને નિયમો
૧. સમાન દરજ્જો: તેને રાષ્ટ્રગીત જેટલો જ સમાન દરજ્જો અને સન્માન આપવામાં આવે છે.
૨. આદરપૂર્વક ઊભા રહેવું: કાયદાકીય રીતે ફરજિયાત ન હોવા છતાં, નૈતિકતાના ભાગરૂપે ગીત વગાડતી વખતે સાવધાનની મુદ્રામાં ઊભા રહેવું જોઈએ.
૩. સંસદના સત્રો: ભારતીય સંસદના સત્રોની પૂર્ણાહુતિ હંમેશા 'વંદે માતરમ્' ના ગાન સાથે થાય છે.
૪. અપમાન પર સજા: ગીતનું અપમાન કરવા બદલ Prevention of Insults to National Honour Act, 1971 હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે.